… İslami yaşamın kuralları –23- İyiliği Emretmek, Kötülükten Men Etmek
"İyiliği Emretmek, Kötülükten Men Etmek" prensibi (Emr bi'l-Ma'rûf ve Nehy ani'l-Münker), İslam toplumunun sigortası ve dinamik gücüdür.
… İslami yaşamın kuralları
–23- İyiliği Emretmek, Kötülükten Men Etmek
23. “İyiliği Emretmek, Kötülükten Men Etmek”
"İyiliği Emretmek, Kötülükten Men Etmek" prensibi (Emr bi'l-Ma'rûf ve Nehy ani'l-Münker), İslam toplumunun sigortası ve dinamik gücüdür.
Konu, sadece "emretme" boyutundan çıkıp; usul, merhale, öncelik, denge ve deruni boyutları olan bütüncül bir İslami hayat prensibidir.
Toplumsal ve Bireysel Hakkı Gözetmek
“Emrolunduğun gibi dosdoğru ol; iyiliği emret, fenalığı yasakla; sabret ve acele etme. Şüphesiz Allah işlerinizi görendir.” (A’râf Suresi, 7/199)
“İyiliği emredin, kötülükten men edin ve sabırlı olun. Allah’ın dilediği kurtuluştur.” (Âl-i İmrân Suresi, 3/104)
• Kur’an, iyiliği emretmenin sadece bir görev değil, aynı zamanda müminlerin “en hayırlı ümmet” olma vasfı olduğunu bildirir:
“Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten men eder ve Allah’a iman edersiniz.” (Âl-i İmrân 3/110)
➡ Bu ayet, bu görevin ümmetin kimliğini belirleyen bir sorumluluk olduğunu ortaya koyar.
• Peygamberimiz, kötülük karşısında sessiz kalmanın kalbi körelttiğini ve imanı zayıflattığını hatırlatır:
“Bir kötülük gören kimse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmezse diliyle; buna da gücü yetmezse kalbiyle buğz etsin. Bu ise imanın en zayıf derecesidir.” (Müslim, Îmân 78)
➡ Bu, iyiliğin aktif bir tutum, kötülüğün engellenmesinin ise imanın canlılığını gösteren bir ölçü olduğunu vurgular.
• Bu prensip, bir müminin “sorumluluk alanını” genişletir:
İnsan sadece kendini değil, ailesini, komşusunu ve toplumunu da korumakla yükümlü olur.
Bu yüzden Kur’an, “Kendinizi ve ailenizi ateşten koruyun” (Tahrîm 66/6) buyurarak bireysel imandan toplumsal sorumluluğa geçişi öğretir.
• İyiliği emretmek, kaba bir müdahale değil, hikmetle yapılan bir rehberliktir:
Allah, Hz. Musa ve Harun’a Firavun’a bile
“Ona yumuşak bir söz söyleyin.” (Tâhâ 20/44)
diye buyurmuştur.
➡ Bu, kötülüğe karşı çıkarken bile üslubun sertlik değil, hikmet olması gerektiğini gösterir.
• Bu görev aynı zamanda bir koruma kalkanıdır:
Toplumda iyilik yaygınlaşınca kötülük barınamaz; kötülük engellenince iyilik kök salar.
Bu nedenle Peygamber Efendimiz uyarır:
“İyiliği emretmeyi terk ettiğinizde dualarınız kabul olmaz, işlerinizde bereket kalmaz.” (Taberânî)
➡ Yani bu vazife toplumun manevi bereketiyle doğrudan ilişkilidir.
İyiliği emretmek ve kötülükten men etmek, müminin hem kalbinin diriliğini hem de toplumun vicdanını canlı tutan bir vazifedir; bu sorumluluk terk edildiğinde toplum çözülür, ama yerine getirildiğinde hem fert hem toplum Allah’ın yardımını ve korunmasını üzerinde hisseder.
Ümmetin Özelliği ve Sorumluluk Hiyerarşisi
- İslam Ümmetinin Vasıflandırılması:
"Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten men eder ve Allah'a iman edersiniz..." (Âl-i İmrân Suresi, 3/110)
İyiliği emretme ve kötülükten men etme eyleminin, sadece bir görev değil, İslam ümmetini diğerlerinden ayıran temel kimlik ve üstünlük vasfı olduğunu vurgular.
"İyiliği Emretmek, Kötülükten Men Etmek", bu görevin İslam ümmetinin kimliğidir.
- Terk Etmenin Akıbeti:
"İsrailoğulları'ndan inkâr edenler, Davud ve Meryem oğlu İsa'nın diliyle lanetlenmişlerdi. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendi. Onlar, yaptıkları kötülükten birbirlerini sakındırmazlardı. Yaptıkları şey ne kötü idi!" (Mâide Suresi, 5/78-79)
Bu prensibin terk edilmesinin, bireysel isyanı toplumsal bir yozlaşmaya dönüştürdüğünü ve ilahi lanete sebep olabileceğini göstererek, konunun hayati önemini ortaya koyar.
Hadis:
“İyiliği emretmek ve kötülükten men etmek, bir Müslümanın farzlarından biridir.” (Müslim, Birr 58)
“Kendi nefislerinizi ve toplumunuzu düzeltin; bunu yapmanın en güzel yolu, iyiliği emretmek ve kötülükten men etmektir.” (Tirmizî, Birr 50)
Yöntem ve Sorumluluk Hiyerarşisi
- Değiştirme Yöntemleri (Ell-Dil-Kalp):
"Kim bir kötülük görürse, eliyle düzeltsin. Gücü yetmezse diliyle düzeltsin. Ona da gücü yetmezse kalbiyle buğz etsin. Bu (kalple buğz) imanın en zayıf derecesidir." (Müslim, Îmân 78)
Bu farzın yerine getirilme hiyerarşisini (önce eylem, sonra söz, sonra vicdan) somutlaştırır ve görevin sadece sözden ibaret olmadığını gösterir.
- Toplumsal Sorumluluk Metaforu (Gemi Örneği):
"Allah'ın sınırlarını koruyanlar ile o sınırları çiğneyenler, gemide yolculuk eden bir topluluğa benzerler. Gemidekilerden bazıları alt katta, bazıları üst katta idiler... Alt kattakiler, 'Su ihtiyacımızı gidermek için üsttekileri rahatsız etmeyelim, kendi yerimizi delelim' deseler. Eğer üsttekiler buna mani olmazlarsa, hepsi birden batarlar." (Buhârî, Şirket 6)
İyiliği emretme görevinin, bireysel değil toplumsal bir zorunluluk olduğunu ve görmezden gelmenin herkesin felaketine yol açacağını güçlü bir metaforla açıklar.
1. Üslup ve Yöntemin Önemi: Hikmet ve Güzel Öğüt
Bu prensip, yalnızca bir "emretme ve yasaklama" meselesi değil; öncelikle bir iletişim ve yöntem sanatıdır. Kur'an-ı Kerim, nasıl yapmamız gerektiğini en veciz şekilde tarif eder:
"Sen, Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et ve onlarla en güzel şekilde mücadele et..." (Nahl Suresi, 16/125)
Ayrıca, Lokman'ın (As.) oğluna öğüdü, üslup inceliğinin bir özeti gibidir: "Yavrucuğum! Namazını dosdoğru kıl, iyiliği emret, kötülükten alıkoy ve başına gelene sabret. Doğrusu bunlar, azmedilmesi gereken işlerdendir." (Lokman Suresi, 31/17)
2. Merhaleler ve Öncelik Sırası: El, Dil, Kalp
Hz. Peygamber (sav.), bu sorumluluğun pratikteki derecelerini ve her Müslümanın gücü nispetindeki vazifesini şöyle öğretmiştir:
"Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmezse diliyle düzeltsin; buna da gücü yetmezse kalbiyle buğzetsin (tepki göstersin). Bu da imanın en zayıf mertebesidir." (Müslim, Îmân, 78)
Bu hadis, fiili müdahaleden kalbi bir tepkiye uzanan bir sorumluluk skalası çizer ve kişiyi acizlik içinde bırakmaz.
3. Adalet ve Ehliyet Şartı: Önce Kendinden Başlamak
Kötülükten men etmek, men eden kişinin kendisinin o kötülükten uzak olmasını ve adaleti gözetmesini gerektirir. İlgili ayet, bu inceliği vurgular:
"İnsanlara iyiliği emredip de kendinizi unutuyor musunuz? Hâlbuki kitabı (Tevrat'ı) okuyorsunuz. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?" (Bakara Suresi, 2:44)
Bu uyarı, "nefs muhasebesi" ve "önce örnek olma" ilkesinin ayet boyutundaki temelidir.
4. Fıkhi Denge ve Realite: Zararın Azaltılması (İslam Hukuku İlkesi)
İslam hukukunun köklü ilkelerinden biri olan "zararı defetmek, menfaati celbetmek" prensibi bu konuda da geçerlidir. Bazen açıktan engellemenin daha büyük bir fitneye veya zarara yol açacağı durumlar olabilir. Burada hikmetle hareket etmek, kötülüğü mümkün olan en az seviyeye indirmenin yolunu aramak esastır. Hz. Peygamber'in (sav.) bazı uygulamaları, toplumsal maslahatı (kamuyararını) gözeterek aşamalı ve hikmetli bir değişim metodunu işaret eder.
5. Toplumsal Bir Farz (Kifâye) ve Şahitlik Bilinci
Bu vazife, tüm toplumun selameti için yapılan kolektif bir sorumluluktur (farz-ı kifâye). Yerine getirilmediğinde toplumun tamamı sorumluluk taşır. Aynı zamanda bu, müminlerin "insanlığa karşı şahitler" (Bakara, 2:143) olma vasfının bir tezahürüdür. İyiliğin hâkim olduğu bir toplum (maruf toplumu) inşa etmek, ümmet olma bilincinin gereğidir.
İtikadi / Ameli Temel:
- Bu prensip, toplumun ahlaki ve manevi sağlığının temeli olarak görülür.
- Mümin, sadece kendi eylemlerine değil, çevresine de rehberlik eder.
- İyiliği emretmek, başkalarının doğru yola yönelmesine vesile olur; kötülükten men etmek ise zulüm ve fesadı engeller.
- Önce Nefis: Bu görev, her şeyden önce kişiyi kendini sorgulamaya iter. Başkasına iyiliği emretmeden önce o iyiliği en iyi kendisinin yapıyor olması gerekir. Bu, riyadan korunmanın ve samimiyetin (İhlâs'ın) bir gereğidir.
- Hikmet ve Merhamet: Kötülükten men etmenin amacı cezalandırmak değil, ıslah etmektir. Bu, "Hikmetle (bilgelikle) ve güzel öğütle" yapılmalıdır. (Nahl 16/125: "Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et.")
Pratik- Güncel Uygulaması-Yansıması:
- Ailesinde, işyerinde ve sosyal çevresinde doğruyu teşvik eder.
- Yanlış ve zararlı davranışları görmezden gelmez; uygun üslup ve adaletle uyarır.
- Kendisi önce örnek olur, söz ile değil fiil ile iyiliği gösterir.
- Toplumda adaleti, merhameti ve ahlakı güçlendirmek için aktif çaba harcar.
- Sabırlı ve anlayışlı davranır, zorlama yerine ikna ve hikmetle yönlendirme yolunu seçer.
- Tüketim Ahlakı: Bugün iyiliği emretmek, tüketicilere helal ve adil ticareti desteklemeyi, kötülükten men etmek ise israfı, haksız kazancı ve çevre kirliliğini eleştirmeyi içerir.
- Tebliğ ve İletişim Dili: Sosyal medyada veya günlük hayatta bir yanlışı uyarırken, şahsı hedef almadan, suçu ve davranışı hedef alarak konuşmak. (Örnek: "Bu davranış doğru değil" demek, "Sen kötü bir insansın" demekten kaçınmak.)
Psikolojik / Sosyal Etki: Manevi Gelişim:
- Bu prensip, bireyde sorumluluk bilinci ve vicdan gelişimini sağlar.
- Toplumda uygulanması halinde huzur, adalet ve dayanışma artar.
- İyiliği teşvik eden ve kötülüğü önleyen kişiler, güven ve saygı kazanır.
- Toplum ahlakı güçlenir; insanlar doğruyu ve hakkı bilerek yaşar.
- Psikolojik ve Manevi Kök: "Emr-i bi'l-ma'ruf"un Kalbi: Bu ilke, sadece dışarıya yönelik bir düzeltme değil, müminin iç dünyasında merhamet, diğerkâmlık ve Allah korkusu (takva) duygularını besleyen bir ibadet şuurudur. Kişi, başkaları için istediği iyiliği önce kendi nefsinde arar; bu, onu daimî bir öz-eleştiri ve olgunlaşma sürecine sokar.
- Vicdanın Huzuru: İyiliği emretme görevini yerine getiren kişi, sessiz kalarak bir yanlışa ortak olmamanın getirdiği vicdani bir rahatlık ve iç huzur duyar.
- Toplumsal Bağın Gücü: Toplum fertleri birbirlerinin iyiliğini istediğinde ve birbirini uyardığında, aralarındaki güven ve sorumluluk bağı güçlenir.
Sonuç
"Bu görev, başkasının bekçisi olmak değil; hep birlikte aynı gemide olduğumuzu unutmamaktır. Çünkü geminin bir köşesini delmek, hepimizin hayatını tehlikeye atar."
Allah (cc.) bizleri, hikmetle, sabırla ve güzel örnek olarak iyiliği yayıp kötülüğü engelleyen salih kullarından eylesin.
Âmin.
DEVAMI VAR: 24. “Vefa ve Sözünde Durmak”
Unutmayın ki,
Önyargısız, samimi bir yürekle sorgularsanız …
Gerçek size hikmet olarak sunulur.
erolyazıcı / ABBEYT♥️Hakikat Yolunda Bir Yolcu
03.12.2025, çarşamba
Siz ne düşünüyorsunuz?
Fikrinizi bizimle paylaşın,
Yorumlarınız başka gönüllere ışık olsun.
Bu yolculukta sizlere rehberlik edecek olan, kalbinizin sesi ve aklınızın ışığıdır.
Yorumlarınızı aşağıya bekliyoruz.
Teşekkürler, sevgiler, saygılar…
