ABD’deki George Washington Üniversitesi’nden iki akademisyen 2010 yılında “İslam Ülkeleri Ne Kadar İslami?” başlıklı bir araştırma yayımladılar.
Araştırma giderek genişleyerek Müslüman olmayan ülkeleri de kapsayacak şekilde, İslam’a en uygun yaşanılabilir ülkelerin değerlendirildiği ‘İslamilik Endeksi Listesi’ açıklandı.
• Listede batılı ülkelerin ilk sıralarda, Müslüman ülkelerinse son sıralarda yer alması dikkat çekti.
• Yaşanan terör saldırısının ardından Müslümanlara yönelik tutumlarıyla büyük takdir toplayan Yeni Zelanda sıralamada birinci oldu.
• Listenin ilk 40 sırasında Müslüman ülke bulunmuyor.
• Türkiye geçtiğimiz yıla göre 14 sıra gerileyerek 95. sırada yer aldı.
Amerika Birleşik Devletleri’nde İran asıllı akademisyen Hüseyin Askari‘nin kurduğu İslamilik Vakfı tarafından 2015 yılından beri yürütülen çalışmada, yakın zaman önce cami saldırılarıyla gündeme gelen ve saldırı sonrasında ülkece tutumuyla takdir toplayan Yeni Zelanda üçüncü kez en yüksek puanı aldı.
Sıralamada ilk 44’te Müslüman nüfusu çoğunlukta olan ülkelerin bulunmaması ve en sonda Yemen’in olması dikkat çekti. İslami kriterlere en fazla uygun devlet yapısına sahip olan ‘Müslüman ülke‘ ise 45’inci sıradaki Birleşik Arap Emirlikleri olarak belirlendi.
En İslami ülke Yeni Zelanda
153 ülkenin yer aldığı listenin ilk sırasında, 15 Mart’ta iki camiye düzenlenen saldırılarda 51 kişinin hayatını kaybettiği YeniZelanda var. Saldırılardan sonra özellikle Başbakan Jacinda Ardern‘in söylemi, açıklamaları, başörtüsü takarak Müslüman toplumla dayanışma göstermesi takdir toplamıştı.
2018 İslamilik Endeksi’nin basın duyurusunda Türk kökenli Mısırlı alim Muhammed Abduh’un 100 yıl önce söylediği bir söze atıf yapılıyor:
“Batı’ya gittim, İslam’ı gördüm ama Müslüman yoktu; Doğu’ya döndüm, Müslümanları gördüm ama İslam yoktu.”
Türkiye 95. sırada yer alıyor
2018 İslamilik Endeksi listesinde Türkiye bir önceki yıla göre 14 sıra birden düşerek 153 ülke arasından 95’inciliğe geriledi.
En yüksek puanını ekonomi alanında alan Türkiye, uluslararası ilişkiler kategorisindeyse 148’inci olarak yer aldı.
Endeksin ilk yayınlandığı 2015 yılında Türkiye liste üzerinde 65’inci sırada bulunuyordu.
Listede yer alan diğer Müslüman ülkeler
2018 İslamilik Endeksi’nde en üst sırada yer bulabilen Müslüman ülke Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve listede 45. sırada. BAE’nin ardından Arnavutluk 46, Malezya 47, Katar da 48. sırada yer bulan ve ilk 50 içinde olan diğer Müslüman ülkeler. 60. sırada bulunan Bosna Hersek’in ardından listede yer alan diğer Müslüman ülkeler sırasıyla Umman, Endonezya, Kuveyt, Bahreyn ve Ürdün.
LİSTE HAZIRLANIRKEN HANGİ ÖLÇÜLER ESAS ALINMIŞ?
Bu “İslamilik Endeksi (Islamicity Index)” dediğimiz liste aslında insanların ibadet yoğunluğunu ya da toplumların dini ritüellerini değil; Kur’an ve Sünnet’in sosyal, ekonomik, hukuki ve siyasi ilkelerinin günümüzdeki kurumsal hayata yansıyıp yansımadığını ölçmeyi amaçlıyor.
Bu araştırma George Washington Üniversitesi’nden Prof. Hüseyin Askari ve ekibi tarafından yapılıyor. 2010’da başlayıp 2015’ten itibaren “Islamicity Foundation” adıyla sürdürülen bu endekste, ülkeler şu ölçülere göre değerlendiriliyor:
Kullanılan Ölçütler
1. Ekonomik İlkeler (Economic Islamicity Index)
Faizsiz finans ve adaletli ekonomik düzen
Yolsuzluğun düşük olması
Vergi adaleti
Servetin toplumda adil paylaşımı
Gelir dağılımı ve yoksullukla mücadele
Burada “riba yasağı” ve “zekât/infak ilkesi” modern ölçülere uyarlanıyor. Yani toplumdaki ekonomik adalet Kur’an’a uygun mu, ona bakılıyor.
2. Hukuk ve Yönetişim (Legal and Governance Islamicity Index)
Hukukun üstünlüğü
Şeffaflık ve hesap verilebilirlik
İstişare ve katılımcı yönetim (şura prensibi)
İnsan haklarının korunması
Azınlık haklarına saygı
Yani bir ülkede adaletin, liyakatin, ehliyetin işleyip işlemediği ölçülüyor.
3. İnsan ve Toplum Hakları (Human and Political Rights Islamicity Index)
Eğitim ve sağlık hakkı
Kadın-erkek eşitliği
Farklı inançlara hoşgörü
İfade özgürlüğü
Düşünce, basın ve din özgürlüğü
Burada özellikle “insana verilen değer” üzerinden Kur’an’ın “canın dokunulmazlığı, insan onuru, adalet” prensipleri baz alınıyor.
4. Uluslararası İlişkiler (International Islamicity Index)
Savaş yerine barışa öncelik
Zulüm ve işgale karşı durmak
Uluslararası hukuka uyum
Mültecilere, mazlumlara ve yoksullara yardım
Başka ülkelere adalet ve merhametle yaklaşmak
Kur’an’ın “zulme engel olmak, barışı üstün tutmak, emaneti korumak” ilkelerinden yola çıkılmış.
Sonuçların Anlamı
Müslüman ülkeler bu ölçütlerde zayıf kalıyor çünkü yolsuzluk, otoriter yönetim, gelir adaletsizliği, özgürlük kısıtlamaları yaygın.
Batılı ülkeler ise, dini amaçla değil ama tarihsel süreçte adalet, şeffaflık, özgürlük ve sosyal devlet ilkelerine daha çok uymuş.
Bu yüzden Yeni Zelanda, İsveç, Danimarka, Kanada gibi ülkeler üst sıralarda çıkıyor.
Müslüman ülkelerse, İslam’ın özüyle değil kendi yönetim sorunlarıyla alt sıralara düşüyor.
Bu bağlamda araştırmanın arka planında, “İslam’ın değerlerini kim yaşıyor?” sorusu var. İbadet değil; adalet, şeffaflık, kul hakkı, insan hakları, barış gibi ölçüler esas alınmış.
bu İslamilik Endeksinin ölçütlerini tek tek ele alalım ve her birini ayet ve hadislerle ilişkilendirelim. Böylece bu endeksin aslında İslam’ın öz değerlerinden ne kadar beslendiğini göreceğiz.
1. Ekonomik İlkeler
(Adalet, gelir dağılımı, faizsiz düzen, yoksullukla mücadele)
Ayet:
“Allah alışverişi helâl, faizi haram kıldı.” (Bakara, 2/275)
“Onların mallarında muhtaç ve yoksullar için bir hak vardır.” (Zâriyât, 51/19)
Hadis:
“Komşusu açken tok yatan bizden değildir.” (Hâkim, el-Müstedrek, II, 15)
Endeksin ekonomik adalet ölçütü, İslam’ın “faizsiz düzen, zekât, infak ve paylaşım” ilkelerine dayanıyor.
2. Hukuk ve Yönetişim
(Hukukun üstünlüğü, şura, liyakat, adalet)
Ayet:
“Allah size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğinizde adaletle hükmetmenizi emrediyor.” (Nisâ, 4/58)
“Onların işleri aralarında şura iledir.” (Şûrâ, 42/38)
Hadis:
“Adaletle hükmedenler, Allah katında nurdan minberler üzerinde olacaklardır.” (Müslim, İmâre, 18)
Şeffaf, adil, istişareye dayalı yönetim İslam’ın temel şartı. Yöneticilerin zulüm değil adaletle hareket etmesi ölçüt alınmış.
3. İnsan ve Toplum Hakları
(Can ve mal güvenliği, eğitim, sağlık, kadın-erkek eşitliği, özgürlükler)
Ayet:
“Kim, bir canı haksız yere öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibidir.” (Mâide, 5/32)
“Ey insanlar! Biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık... Allah katında en değerliniz, O’na karşı en çok takva sahibi olanınızdır.” (Hucurât, 49/13)
Hadis:
“Sizin en hayırlınız, kadınlarına karşı en hayırlı olanınızdır.” (Tirmizî, Radâ, 11)
İnsan hakları, can güvenliği, cinsiyet ayrımcılığına karşı durmak doğrudan İslam’ın temel öğretileriyle bağlantılı.
4. Uluslararası İlişkiler
(Barış, zulme karşı durmak, mazlumları korumak, mültecilere yardım)
Ayet:
“Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de ona yanaş ve Allah’a tevekkül et.” (Enfâl, 8/61)
“Allah sizi, din uğrunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayanlara iyilik etmekten ve onlara adaletli davranmaktan men etmez.” (Mümtehine, 60/8)
Hadis:
“Müslüman, elinden ve dilinden insanların emin olduğu kimsedir.” (Buhârî, Îmân, 4)
İslam’ın özünde “barış, adalet ve mazlumun yanında olmak” vardır. Endeksin uluslararası ilişkiler ölçütü buna dayandırılmış.
Genel Değerlendirme
Görüldüğü gibi endeksin temeli, aslında Kur’an ve Sünnet’in ahlaki-sosyal emirleridir.
Batılı ülkeler bunu din için değil; modern hukuk, demokrasi, şeffaflık ve sosyal devlet anlayışıyla uyguladığı için üst sıralara çıkıyor.
Müslüman ülkeler ise ibadet yoğun olsa da adalet, şeffaflık, insan hakları, ekonomi ve özgürlükler konusunda zayıf kalıyor.
Muhammed Abduh’un sözü burada çok anlamlı hale geliyor:
“Batı’ya gittim, İslam’ı gördüm ama Müslüman yoktu; Doğu’ya döndüm, Müslümanları gördüm ama İslam yoktu.”