Cenâb-ı Hak  Cenâb-ı Peygamber  Ne Demek Ve Cenab-I Peygamber Demek Doğru mudur?

Cenâb-ı Hak  Cenâb-ı Peygamber  Ne Demek Ve Cenab-I Peygamber Demek Doğru mudur?

 

Cenâb-ı Hak

Cenâb-ı Hak  Buradaki kelime **“Cenâb” (جناب)**dır.

Cenâb kelimesi Arapça kökenlidir ve sözlükte “yan, taraf, yön” gibi anlamlara gelir. Ancak zamanla bir kişiye yönelik yüceltme, saygı ve ululama ifadesi olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Bu nedenle “Cenâb-ı Hak” ifadesindeki anlamı kelime kelime düşünürsek:

Cenâb: Yüce, ulu makam/saygı ifadesi

Hak: Allah’ın isimlerinden biri; mutlak gerçek, gerçekliği kesin olan

Dolayısıyla “Cenâb-ı Hak” = “Yüce Allah” anlamında kullanılan saygı ve tazim ifadesidir.

Buradaki “-ı” da Farsça izafet yapısından gelir: Cenâb-ı Hak, kabaca “Hak olan Allah’ın yüce zatı/yüce makamı” şeklinde anlaşılabilir.

TDK yazımında doğru biçimi **“Cenabıhak”**tır; dinî ve klasik metinlerde ise “Cenâb-ı Hak” yazımı çok yaygındır.

 

Cenâb-ı Peygamber  

Burada önemli bir ayrım var: “cenâb” kelimesi Allah’a mahsus bir isim değildir. Esasen bir tazim ve saygı unvanıdır. Bu nedenle kelimenin kendisini Peygamberimiz için kullanmak, tek başına İslam açısından şirk veya küfür anlamına gelmez.

Nitekim Osmanlı ve klasik dinî Türkçe geleneğinde “Cenâb-ı Peygamber”, “Cenâb-ı Nebî”, “Cenâb-ı Resûl-i Ekrem” gibi ifadeler, Hz. Muhammed’e (sav) hürmet bildirmek amacıyla kullanılmıştır. Buradaki “cenâb”, Peygamberimize ilahlık isnat etmez; “yüce, muhterem, saygıdeğer zat” anlamındaki bir hürmet ifadesidir.

Fakat “Cenâb-ı Hak” kullanımında durum farklıdır. Buradaki Hak, Allah’ın isimlerinden olduğu için bütün ifade Allah’ı ifade eder. Dolayısıyla:

Cenâb-ı Hak  Allah için kullanılan tazim ifadesi.
Cenâb-ı Peygamber  Peygambere yönelik tazim ve hürmet ifadesi.

İslam açısından temel ölçü, Peygamberimizi yüceltirken Allah’a ait ulûhiyet sıfatlarını ona vermemektir. Kur’an bu sınırı çok açık biçimde koyar:

“De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyediliyor.” (Kehf 18/110)

Bu sebeple “Cenâb-ı Peygamber” demekte inanç bakımından sakınca yoktur; fakat günümüz Türkçesinde alışılmış kullanım olmadığı için kulağa biraz Osmanlıca/klasik gelir.

Bugün “Hz. Peygamber”, “Resûlullah” ifadeleri daha yaygındır.

İstersen bunun daha ilginç tarafını da açıklayayım: “Efendimiz” kelimesini Peygamber için kullanmakla “Cenâb” kelimesini kullanmak arasında itikadî açıdan bir fark var mı?

 

EFENDİMİZ …

“Efendimiz” ile “Cenâb-ı Peygamber” arasında itikadî bakımdan esaslı bir fark yoktur; ikisi de doğru anlam ve niyetle kullanıldığında Hz. Muhammed’e (sav) saygı ve tazim bildirir. Fakat kelimelerin tarihî ve dilsel kökenleri farklıdır.

“Efendi” Türkçede sahip, yönetici, saygıdeğer kişi, bey gibi anlamlarda kullanılmıştır. “Efendimiz” denildiğinde ise “bizim efendimiz, önderimiz, saygı duyduğumuz kişi” anlamı ortaya çıkar. Hz. Peygamber için kullanıldığında ona ilahlık atfetmez; sevgi, bağlılık ve hürmet bildirir.

“Cenâb” ise Arapça janāb (جناب) kelimesinden gelir. Asıl anlam alanı “yan, taraf, huzur/makam”dır; zaman içerisinde yüksek makam sahipleri için kullanılan bir tazim unvanına dönüşmüştür. Bu nedenle klasik Türkçede yalnız Allah hakkında kullanılmamıştır.

“Cenâb-ı Peygamber”, “Cenâb-ı Resûl”, hatta tarihî metinlerde çeşitli kişiler için “cenâbınız” gibi kullanımlar vardır.

Buradaki itikadî sınır çok önemlidir: İslam, Peygamberi yüceltmeyi yasaklamaz; onu Allah'a ait özelliklerle ilahlaştırmayı yasaklar.

Kur'an bir taraftan Hz. Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu vurgularken (Fetih 48/29), diğer taraftan onun bir beşer olduğunu açıkça bildirir (Kehf 18/110).

Hz. Peygamberin kendisi de bu konuda ölçü koymuştur: Hristiyanların Hz. İsa'yı aşırı yüceltmeleri gibi kendisinin aşırı yüceltilmemesini, “Allah'ın kulu ve elçisi” denilmesini istemiştir (Buhârî, Enbiyâ, 48).

Dolayısıyla şu ayrımı yapmak isabetlidir:

İfade	Anlam	İtikadî durum
Cenâb-ı Hak	Yüce Allah	Allah hakkında
Allah Teâlâ	Yüce Allah	Allah hakkında
Cenâb-ı Peygamber	Muhterem/Yüce Peygamber	Caiz bir tazim ifadesi
Peygamber Efendimiz	Saygı ve bağlılık ifadesi	Caiz
Resûlullah	Allah'ın elçisi	Kur'anî ifade
Abdullah ve Resûlü	Allah'ın kulu ve elçisi	İtikadî sınırı en açık ifade

Burada çok ince fakat önemli bir nokta var: Aynı saygı kelimesinin Allah ve insan için kullanılması, ikisini eşitlemek anlamına gelmez.

Türkçede “yüce” kelimesini “Yüce Allah” derken de “yüce bir şahsiyet” derken de kullanabiliriz. Hükmü belirleyen yalnız kelime değil, kelimenin hangi anlamda kullanıldığı ve kişiye hangi sıfatın isnat edildiğidir.

Bu yüzden “Cenâb-ı Peygamber” demek şirk değildir. Fakat “Peygamber Allah gibi mutlak kudret sahibidir, gaybı kendiliğinden ve sınırsız bilir, ibadete layıktır” gibi Allah'a mahsus ulûhiyet özellikleri yüklemek İslam'ın tevhid anlayışıyla bağdaşmaz.

Hatta meseleye yalnız Kur'an açısından bakarsak daha da ilginç bir tablo çıkıyor: Kur'an Hz. Muhammed'e nasıl hitap ediyor, onu hangi sıfatlarla yüceltiyor ve yüceltmenin sınırını nerede çiziyor? Bunun ayetlerle 7–8 maddelik çok net bir tahlilini yapabiliriz.

 

KURANDA HZ. MUHAMMED

Kur’an’ın Hz. Muhammed’i (sav) nasıl yücelttiğini ve bu yüceltmenin sınırını nerede çizdiğini doğrudan ayetler üzerinden inceleyelim. Burada çok dengeli bir tablo var.

1. Kur’an onu öncelikle “Allah’ın Resulü” olarak tanımlar

Kur’an’ın temel tanımı şudur:

“Muhammed, Allah’ın Resulüdür.”
(Fetih 48/29)

Bu çok önemli bir formüldür: Muhammed → Resul → Allah’ın elçisi.

Dolayısıyla Peygamber'in makamı son derece yüksek olmakla birlikte bu makam Allah'tan bağımsız değildir. Yetkisinin ve peygamberliğinin kaynağı Allah'tır.

2. Allah, Peygamber'e itaati kendisine itaatle ilişkilendirir

Kur’an:

“Kim Resule itaat ederse Allah’a itaat etmiş olur.”
(Nisâ 4/80)

der.

Bu, Peygamber'in dinî otoritesinin ne kadar güçlü olduğunu gösterir. Fakat ayet “Resul Allah'tır” demez. Tam tersine Allah ile Resul arasındaki ayrımı muhafaza eder.

Resule itaat, onu gönderen Allah'a itaat olduğu için değerlidir.

3. Peygamber'e karşı özel bir saygı emredilir

Hucurât suresinde müminlere:

“Seslerinizi Peygamber'in sesinin üzerine yükseltmeyin.”
(Hucurât 49/2)

buyrulur.

Hatta bunun devamında Peygamber'in huzurunda saygısız davranmanın ameller açısından çok ağır sonuç doğurabileceği bildirilir.

Demek ki Kur’an açısından Peygamber'e tazim ve hürmet yanlış değildir; bizzat istenmektedir.

4. Allah ve meleklerin Peygamber'e salât ettiği bildirilir

En güçlü örneklerden biri Ahzâb 56'dır:

“Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.”
(Ahzâb 33/56)

Dolayısıyla Peygamber'e sevgi, salât ve selam göstermek Kur’an'ın kendisinin öğrettiği bir davranıştır.

Buradan hareketle “Hz. Peygamber”, “Peygamber Efendimiz”, “Cenâb-ı Peygamber” gibi saygı ifadelerinin sırf yüceltme içerdiği için tevhid açısından problemli olduğunu söylemek doğru olmaz.

5. Fakat Kur’an hemen sınırı koyar: “Ben de sizin gibi bir beşerim”

Kehf suresindeki ölçü çok açıktır:

“De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim. Bana, ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyediliyor.”
(Kehf 18/110)

Burada iki hakikat aynı cümlede birleşiyor:

Muhammed beşerdir.
Fakat vahiy alan bir beşerdir.

Onu sıradanlaştırmak doğru olmadığı gibi beşeriyet sınırının dışına çıkarıp ilahlaştırmak da doğru değildir.

6. Peygamber kendiliğinden mutlak gayb bilgisine sahip değildir

Kur’an Peygamber'e şöyle söylemesini emreder:

“Eğer gaybı bilseydim elbette daha çok hayır elde ederdim ve bana kötülük dokunmazdı.”
(A'râf 7/188)

Fakat burada da önemli bir nüans vardır.

Kur’an, Allah'ın dilediği gayb bilgisini seçtiği elçilerine bildirebileceğini de söyler:

“O gaybı bilendir. Gaybını kimseye açmaz; ancak seçtiği bir resul müstesna.”
(Cin 72/26-27)

Dolayısıyla İslam açısından doğru ayrım şudur:

Mutlak ve kendiliğinden gayb bilgisi  Allah'a aittir.

Allah'ın vahiy yoluyla bildirdiği gayb bilgisi → Peygamber tarafından bilinebilir.

Bu ayrım tevhid açısından çok önemlidir.

7. Peygamber kendi başına ilahî kudret sahibi değildir

Kur’an Peygamber'e:

“De ki: Allah dilemedikçe ben kendime bile ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zarar verebilirim.”
(A'râf 7/188)

dedirtiyor.

Burada sınır son derece nettir.

Peygamber Allah'ın kulu ve elçisidir; Allah'tan bağımsız, sınırsız ve mutlak bir kudret kaynağı değildir.

8. Kur’an'ın kurduğu denge: Tazim var, ilahlaştırma yok

Bütün bu ayetleri yan yana koyduğumuzda çok güzel bir denge ortaya çıkıyor:

Peygamber'i küçümseme  Kur’an'a aykırı.

Peygamber'e saygı ve itaat  Kur’an'ın emri.

Peygamber'e salât ve selam  Kur’an'ın emri.

Onu Allah'ın Resulü kabul etmek  imanın gereği.

Ama:

Onu Allah kabul etmek  tevhidin reddi.

Allah'a mahsus mutlak ve bağımsız kudreti ona vermek tevhidle bağdaşmaz.

Onu ibadetin muhatabı yapmak  tevhidle bağdaşmaz.

Bu nedenle önceki soruna dönersek, mesele “Cenâb” veya “Efendimiz” kelimesinde değildir.

Asıl soru şudur:

Peygamber'e ne isnat ediyoruz?

“Cenâb-ı Peygamber” diyerek “muhterem, yüce makam sahibi Peygamber” kastediliyorsa bu bir tazim ifadesidir.

Fakat hangi kelime kullanılırsa kullanılsın, Hz. Muhammed'e Allah'a özgü ulûhiyet verilirse problem orada başlar.

Bence Kur’an'ın Hz. Muhammed için çizdiği dengeyi tek cümlede en güzel şöyle özetleyebiliriz:

NE SIRADAN BİR İNSAN NE DE İLAH:
ALLAH'IN SEÇTİĞİ BEŞER VE RESUL.